Het is bijna vijftig jaar geleden dat One Flew Over the Cuckoo’s Nest het podium betrad tijdens de Academy Awards van 1976, maar het record staat nog steeds. Jack Nicholson en Louise Fletcher wonnen niet alleen; zij domineerden. De film won de categorieën “Big Five”: beste film, regisseur, hoofdrolspeler, hoofdrolspeelster en aangepast scenario.
Hier is de kicker. Het is de enige film sinds It Happened One Night uit 1934 die dit specifieke doel heeft bereikt.
Die kloof zou kunnen verklaren waarom mensen er nog steeds zo veel over praten. In een modern tijdperk van franchise-blockbusters en verdeelde stemmen voelt One Flew Over the Cuckoo’s Nest als een overblijfsel uit een tijd waarin één enkele studioproductie de hele culturele tijdsgeest kon vastleggen. Het leverde zes Golden Globes en zes BAFTA’s op. De film kwam in 1993 in de National Film Registry terecht. Maar het verhaal gaat niet alleen over prijzen. Het gaat over de botsing tussen individuele vrijheid en institutionele controle, die zich begin jaren zestig afspeelde in een steriel psychiatrisch ziekenhuis.
De opzet: McMurphy versus het systeem
De film begint met routine. De ochtendmedicijnen. De opstelling. Dan arriveert RP McMurphy.
Nicholson’s McMurphy is een transfer van een gevangeniswerkboerderij. Hij is luid, charismatisch en totaal ongeïnteresseerd in de regels van verpleegster Ratched. Ratched, met ijzige precisie gespeeld door Louise Fletcher, leidt de beveiligingsafdeling met een psychologische greep die net zo effectief is als welke fysieke dwang dan ook.
Het conflict begint klein. Tijdens een groepstherapiesessie wil McMurphy de World Series op tv kijken. Hij vraagt om een stemming. De patiënten, geconditioneerd om te gehoorzamen, stemmen nee. Het is een blijk van aangeleerde hulpeloosheid.
Dan komt het Monopoly-gevecht. Harding en Taber krijgen ruzie. McMurphy pakt een slang, spuit ze naar beneden en zegt dan dat hij een waterfontein door het raam gaat gooien om aan de verveling te ontsnappen. Hij kan het niet optillen. Het moment loopt leeg. Maar het zaadje is geplant.
In de volgende sessie brengt McMurphy Billy Bibbit te schande door zijn gevoelens toe te geven, en dringt vervolgens aan op een nieuwe stemming over de World Series. Deze keer stemmen de patiënten ja. Maar Ratched sluit het af. De therapiegroep beslaat slechts de helft van de afdeling. De regels blijven.
De opstand escaleert
McMurphy’s verzet wordt fysiek. Hij klimt op de schouders van Chief Bromden, een gigantische man die doofheid en stomheid veinst. Terwijl Chief als zijn ladder fungeert, klimt McMurphy over het hek en verstopt zich in een bus die bestemd is voor een excursie.
Zodra de patiënten aan boord zijn, rijdt McMurphy met de bus naar een bootcharter. Hij haalt een vriendin op, Candy, en neemt iedereen mee uit vissen. Een paar uur lang zijn ze gratis.
Ze keren terug en zien de politie en Dr. Spivey wachten. Dr. Spivey, gespeeld door de feitelijke hoofdinspecteur van het Oregon State Hospital, is het ermee eens dat McMurphy niet geestesziek is. Hij moet terug naar de gevangenis.
Ratched komt tussenbeide. Ze beweert dat ze McMurphy kan helpen als hij blijft. En hier is de val. McMurphy hoort van een verpleger dat hij voor onbepaalde tijd kan worden vastgehouden na zijn straf. Als hij vraagt waarom niemand hem dit tijdens de therapie heeft verteld, ontstaat er chaos. Cheswick, Chief en McMurphy worden gestuurd voor elektroshocktherapie.
Terwijl hij wacht, onthult Chief zijn geheim. Hij is niet doof of stom. Hij doet alsof om betrokkenheid te voorkomen. Hij en McMurphy plannen een ontsnapping.
De nacht van het feest
Die avond brengen McMurphy’s vrienden drank mee. Hij koopt de nachtwaker Turkle om om hen binnen te laten. Ze maken de afdeling wakker. Er volgt een dronken feestvreugde.
De ochtendploeg komt een vernielde afdeling binnen. Patiënten vielen flauw op de grond. Billy Bibbit in bed met Candy.
Ratched maakt Billy te schande vanwege zijn gebrek aan controle. De schaamte is te groot. Billy pleegt zelfmoord.
snauwt McMurphy. Hij valt Ratched aan en probeert haar te wurgen. Hij wordt knock-out geslagen door een ordonnateur.
De nasleep en lobotomie
De tijd verstrijkt. Chief kijkt toe hoe verplegers McMurphy terugbrengen. Maar McMurphy reageert niet. Hij heeft een lobotomie ondergaan.
Hij is een omhulsel. Een groente.
Chief realiseert zich dat McMurphy hulpeloos is. Uit genade verstikt hij McMurphy met een kussen. Dan tilt Chief de waterfontein op. Hij gooit het door het raam. Hij stapt het licht in.
Achter de schermen: een turbulente productie
De weg naar het scherm was rotsachtig. De roman van Ken Kesey uit 1962 werd in 1963 verfilmd tot een toneelstuk op Broadway, met in de hoofdrol Kirk Douglas. Douglas bezat de filmrechten meer dan tien jaar voordat hij ze doorgaf aan zijn zoon, Michael Douglas, die samen met Saul Zaentz produceerde.
Kesey haatte de aanpassing. Hij klaagde de productie aan.
De film is opgenomen op locatie in het Oregon State Hospital. Dean Brooks, die Dr. Spivey speelde, was destijds de hoofdinspecteur van het ziekenhuis. Dit was geen set. Het was echt.
De film lanceerde ook de carrières van Brad Dourif, Christopher Lloyd en Will Sampson. Voor Dourif was het een gecrediteerd debuut. Hij speelde Billy Bibbit, een rol die hem een Academy Award-nominatie voor beste mannelijke bijrol opleverde.
De erfenis
One Flew Over the Cuckoo’s Nest is niet zomaar een drama. Het is een culturele maatstaf. Het definieerde het archetype van de opstandige buitenstaander. Het benadrukte de gevaren van ongecontroleerde institutionele macht. En het bewees dat de enige uitweg soms via het raam is.
De waterfontein. De Wereldserie. Het kussen.
Deze beelden blijven hangen. Niet omdat ze mooi zijn. Maar omdat ze definitief zijn.
Chief Bromden ontsnapt. McMurphy sterft. Ratched blijft staan kijken vanuit haar kantoor. Het systeem gaat door.
Maakt het uit wie de prijzen heeft gewonnen? De film heeft ze allemaal gewonnen. Maar het verhaal gaat over wie heeft verloren.
