Toen Russische troepen in februari 2022 de Wit-Russische grens met Oekraïne overstaken, werd het lot van de uitsluitingszone van Tsjernobyl onmiddellijk onzeker. Voor Ljoedmila Dyblenko, hoofd van het meteorologisch station van Tsjernobyl, was het aanvankelijke instinct overleving: ze beval haar staf te vluchten. De snelle opmars van Russische troepen verzegelde de zone echter, waardoor ze gevangen bleef in een omgeving met hoge inzet waar wetenschappelijke plichten botsten met de realiteit van oorlog.
Wetenschap onder vuur
De werkzaamheden aan het meteorologisch station van Tsjernobyl zijn van cruciaal belang voor de regionale veiligheid. Door stralingsniveaus, windpatronen, temperatuur en neerslag te monitoren, kunnen wetenschappers volgen hoe radioactieve deeltjes door de atmosfeer kunnen bewegen – een cruciale taak gezien de geschiedenis van het gebied.
Hoewel deze metingen doorgaans geautomatiseerd zijn, heeft de bezetting snel de infrastructuur van het station weggenomen. Begin maart werd de elektriciteit afgesloten, waardoor moderne digitale systemen onbruikbaar werden en het station zonder warmte of licht achterbleef. Geconfronteerd met een totale black-out nam Dyblenko een cruciale beslissing: ze zou haar werk handmatig voortzetten.
Om de continuïteit van wetenschappelijke gegevens te garanderen, hanteerde Dyblenko een routine met een hoog risico:
– Handmatige metingen: Zonder geautomatiseerde sensoren voerde ze metingen met de hand uit.
– Guerrillacommunicatie: Met behulp van een oude mobiele telefoon met een superieure antenne omzeilde ze de beperkingen van de moderne smartphone.
– Signaaljacht: Ze navigeerde door het landschap om specifieke ‘dode zones’ te vinden waar een signaal zou kunnen binnendringen, zoals een plaatselijke kerk en een vrachtwagenparkeerplaats, om haar bevindingen door te geven.
– Tactische timing: Ze bestudeerde nauwgezet de Russische patrouilleschema’s om het risico op detectie te minimaliseren terwijl ze zich tussen observatiepunten verplaatste.
Een gevaarlijke evenwichtsoefening
De bezetting was niet alleen een technische uitdaging; het was een constante fysieke dreiging. Dyblenko kreeg te maken met directe confrontaties met soldaten, waaronder één geval waarin een gewapende soldaat haar huis binnenkwam en alcohol eiste. Door pure persoonlijkheidskracht slaagde ze erin de indringer af te weren.
Nog huiveringwekkender was het besef dat ze in de gaten werd gehouden. Nadat Dyblenko een rode laserpunt van een sluipschutter of uitkijkpost in de struiken bij haar instrumenten had opgemerkt, besloot Dyblenko de dreiging te negeren en zich op haar gegevens te concentreren. Deze beslissing werd ingegeven door het inzicht dat een leemte in de gegevens een leemte is in ons vermogen om de veiligheid van de regio te monitoren.
Waarom de gegevens ertoe doen
Bij wetenschappelijke monitoring is ‘ontbrekende tijd’ een groot probleem. Als de stralingsniveaus pieken tijdens een periode waarin geen metingen worden geregistreerd, kunnen wetenschappers de verspreiding van verontreinigende stoffen niet nauwkeurig modelleren of het gevaarniveau voor het publiek inschatten.
Vanwege de volharding van Dyblenko blijft het wetenschappelijke record voor de uitsluitingszone van Tsjernobyl ononderbroken. Er zit geen ‘zwart gat’ in de gegevens tijdens de bezetting, waardoor een naadloze langetermijnanalyse van de milieugezondheid van de zone mogelijk is.
Voor haar moed bij het handhaven van vitale wetenschappelijke continuïteit onder vuur, kende de Oekraïense president Volodymyr Zelenskyy Dyblenko een medaille toe – een zeldzame onderscheiding voor een meteoroloog, maar een passend eerbetoon aan een frontlijnwerker in een wetenschappelijke oorlog.
Conclusie
De acties van Ljoedmila Dyblenko zorgden ervoor dat de milieumonitoring van een van de meest kwetsbare gebieden ter wereld ononderbroken bleef. Haar veerkracht maakte van een mogelijke wetenschappelijke black-out een bewijs van het belang van data-integriteit tijdens conflicten.
