Decennia lang heeft de vraag wat er met de Neanderthalers is gebeurd wetenschappers geboeid. Uit nieuw bewijsmateriaal blijkt dat hun ondergang geen eenvoudige vernietiging was, maar een complex samenspel van factoren, waaronder de concurrentie met Homo sapiens, een afnemende genetische gezondheid en een zekere mate van assimilatie. Het verhaal ontvouwt zich over tienduizenden jaren, te beginnen met het langzame isolement van de Neanderthalers en culminerend in hun verdwijning ongeveer 34.000 jaar geleden.
De lange achteruitgang: van isolatie naar crisis
De Neanderthalers waren bijna een half miljoen jaar lang een succesvolle soort en gedijden goed in de barre klimaten van Eurazië. Hun populaties begonnen echter al lang vóór de komst van de moderne mens te fragmenteren. Genetische studies laten zien dat Neanderthalers leden aan een lage genetische diversiteit, een gevolg van kleine, ingeteelde groepen. Dit betekende minder nuttige genen en een groter risico op de accumulatie van schadelijke mutaties.
“Neanderthalers hebben mogelijk geleden onder wat wij een mutatielast noemen”, legt Omer Gokcumen uit, een evolutionair genomicus aan de Universiteit van Buffalo. Hun kleine populaties konden geen negatieve genen ‘uitbroeden’, wat leidde tot ziekelijke nakomelingen en een geleidelijke afname van de overlevingskansen. Zelfs een kleine daling van de overlevingskansen van baby’s – slechts 1,5% – had hun lot binnen slechts 2000 jaar kunnen bezegelen.
De komst van Homo Sapiens : competitie en overlap
Toen de moderne mens tussen 55.000 en 45.000 jaar geleden uit Afrika migreerde, kwamen ze in Europa Neanderthalers tegen. De overlap duurde duizenden jaren, maar de dynamiek was niet altijd vijandig. Archeologisch bewijs toont aan dat in sommige regio’s mensen arriveerden en de Neanderthalers al verdwenen vonden, terwijl er in andere regio’s duidelijk sprake was van co-existentie… en zelfs van kruising.
“In sommige gebieden zien we dat mensen naar lege plekken in Europa komen waar schijnbaar geen Neanderthalers meer voorkomen”, zegt Tom Higham, een archeologisch wetenschapper aan de Universiteit van Wenen. “En op andere plaatsen zien we dat er waarschijnlijk sprake is van overlap… we weten dat mensen zich kruisen.”
Genetische analyse bevestigt dat Neanderthalers en Homo sapiens DNA uitwisselden, wat betekent dat iedereen van niet-Afrikaanse afkomst tegenwoordig een klein percentage Neanderthaler-genen draagt. Dit suggereert dat sommige Neanderthalers werden opgenomen in de moderne menselijke bevolking, in plaats van volledig te zijn weggevaagd.
Was geweld een factor? De onduidelijke rol van oorlogsvoering
Hoewel er bewijs is van geweld – een schedelbreuk in Frankrijk en een steekwond in Irak – is het onmogelijk te zeggen of deze verwondingen door mensen of door andere Neanderthalers zijn toegebracht. Er zijn geen bloedbaden gevonden, waardoor de kwestie van directe oorlogvoering open blijft.
De voorsprong van de moderne mens: denkkracht en innovatie
Zelfs zonder wijdverbreid geweld had Homo sapiens voordelen. Moderne mensen hadden grotere, meer verbonden hersenen, waardoor ze een cognitieve voorsprong hadden bij het jagen, foerageren en het oplossen van problemen. Hun vermogen om projectielwapens te ontwerpen kan ook doorslaggevend zijn gebleken. De culturele innovatie van de Neanderthalers bleef achter, zonder bewijs van langeafstandswapens.
De slotakte: assimilatie of geleidelijke verdwijning?
Het meest waarschijnlijke scenario is niet één enkele gebeurtenis, maar een combinatie van druk. De concurrentie om hulpbronnen nam toe naarmate de moderne menselijke bevolking groeide. Neanderthalergroepen, die al verzwakt waren door genetische problemen, kregen waarschijnlijk te maken met toenemende druk van zowel mensen als elkaar. Sommige zijn misschien door kruising opgenomen, terwijl andere in geïsoleerde gebieden zijn uitgestorven.
“De Neanderthalers als geheel hadden geen samenhangend, gedeeld lot”, concludeert Sang-Hee Lee, een biologische antropoloog aan de Universiteit van Californië, Riverside. Sommigen werden afgeslacht, sommigen geassimileerd, sommigen vervaagden eenvoudigweg. Het volledige verhaal blijft duister, maar het bewijs suggereert dat het uitsterven van de Neanderthalers een complex proces was, en niet een enkele veroveringsdaad.
De erfenis van de Neanderthalers leeft voort in onze genen, een herinnering dat de geschiedenis van onze soort er niet een is van simpele triomf, maar van een rommelig, met elkaar verweven lot.
